FEM Business, 30.06.2007, S. 22-23
Veel delen van Groningen, Friesland en Drenthe zullen over enkele decennia eerder overeenkomsten met de voormalige DDR vertonen dan met een dynamische regio als de Randstad. En dat geldt voor meer regio’s in Europa. “De voormalige DDR is een demografisch laboratorium. De extremen van de veranderingen die de industrielanden zullen meemaken, zijn daar al zichtbaar”, zegt Reiner Klingholz, directeur van het Berlijnse Institute for Population and Development.
Na de hereniging van Oost- en West- Duitsland trokken veel opgeleide, getalenteerde jonge mensen weg uit de voormalige DDR. Alleen diegenen die geen perspectief hadden in het Westen bleven achter. “Als gevolg heeft Oost-Duitsland nu het grootste overschot aan jonge mannen ter wereld. Ze zijn allemaal zonder partner, al jaren werkloos en hebben school vroegtijdig verlaten. Daarnaast daalde het geboortecijfer naar 0,77 kinderen per vrouw. Dat is het laagste cijfer ooit waargenomen in een land.”
In de rest van Europa ligt het aantal kinderen per vrouw aanzienlijk hoger, 1,5 in de ‘oude’ lidstaten van de Europese Unie. Dat is echter nog steeds te weinig. Het magische getal is 2,08. Zoveel kinderen zou een Europese vrouw moeten krijgen om de verhouding tussen 65-plussers en jongeren constant te houden. Geen enkel Europees land komt daaraan. Frankrijk komt er het dichtst bij in de buurt, met 2,03. Een Nederlandse vrouw komt niet verder dan 1,7 kind.
Volgens Hans-Werner Sinn, hoogleraar economie aan de Universiteit van München en president van Ifo, is het gebrek aan kinderen dé oorzaak van de vergrijzing in Europa. Dat Europeanen langer leven dan enkele decennia geleden speelt in mindere mate een rol, aldus Sinn. Het is vooral zorgwekkend, omdat Europa al oud ís. Als iemand alle inwoners van de EU naar leeftijd zou rangschikken, zou degene in het midden ongeveer 40 jaar zijn. Daarmee is Europa een van de gebieden met de hoogste leeftijd. Alleen in Japan is die hoger, 43 jaar. Bovendien neemt de gemiddelde leeftijd in Europa het snelst toe. In 2050 zal de leeftijd van de middelste Europeaan bijna 50 jaar zijn.
En doordat Europeanen te weinig kinderen op de wereld brengen, lijdt Europa niet alleen aan vergrijzing, maar ook aan ontvolking. “De 27 landen van de Europese Unie zullen in 2050 10 procent minder inwoners hebben dan nu. In Duitsland zullen anno 2050 7,4 miljoen minder mensen rondlopen”, aldus Klingholz.
Die demografische veranderingen in Europa en de gevolgen ervan op de economie waren de onderwerpen van het zesde Munich Economic Summit. Die wordt georganiseerd door de CESIfo Groep en BMW Foundation Herbert Quandt. CESIfo bestaat uit het economisch instituut Ifo en het Center for Economic Studies uit München. Elk jaar komen iets meer dan honderd wetenschappers, politici en zakenmensen naar de Beierse hoofdstad om achter streng gesloten deuren vrijuit te kunnen debatteren.
Naast een volksverhuizing binnen Europa zullen vergrijzing en ontvolking ook andere gevolgen hebben op de economieën. Drukte aan de Europese grenzen bijvoorbeeld. “Samen met Rusland en Japan mag Europa dan wel een ontvolkingsprobleem hebben, de wereld als geheel heeft dat absoluut niet”, zegt Klingholz. “Vooral in landen met weinig economisch potentieel in Afrika zal het inwonertal verdubbelen. Het aantal inwoners in de landen tussen Afghanistan en Marokko zal tot 2050 verdubbelen. Daardoor en door de vraag naar jonge mensen in Europa zal het gevolg een aanzienlijke migratie zijn.”
Een goed voorbeeld om te illustreren hoe de wereld zal veranderen, is volgens Klingholz Jemen, een land ten zuiden van Saoedi- Arabië. Jemen telt nu 22 miljoen inwoners. “In 2050 zal het meer inwoners hebben dan Frankrijk. En samen met het kleine Afrikaanse land Malawi – niet eens zichtbaar op de wereldkaart – zullen ze meer inwoners hebben dan Rusland.”
Kan die immigratie het vergrijzingsprobleem in Europa dan niet verhelpen? “Nee”, zegt Sinn resoluut. “Zelfs als de immigranten niet ouder worden, hebben de oude lidstaten van de EU tot 2035 194 miljoen immigranten nodig om de verhouding tussen jong en oud constant te houden.” Maar immigranten worden natuurlijk wel oud. Uit de berekeningen van de Verenigde Naties blijkt dat in dat geval de EU meer dan 700 miljoen immigranten nodig heeft. “Het mag duidelijk zijn dat immigratie geen antwoord is.”
Andere gevolgen zijn van interne aard. “Oudere mensen hebben meer de neiging het eigen bezit te willen beschermen dan jongeren”, zegt de hoogleraar uit München. Lans Bovenberg, hoogleraar economie aan de Universiteit van Tilburg en directeur van Netspar, een onderzoeksinstituut op het gebied van pensioenen en vergrijzing aan dezelfde instelling, beaamt dat. “Oudere kiezers blokkeren de noodzakelijke hervormingen, zoals een verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd.”
Omdat de pensioengerechtigde leeftijd in veel Europese landen niet verandert, terwijl de levensverwachting wel toeneemt, komen de Europese pensioenstelsels onder grote druk te staan. De betaalbaarheid ervan hangt af van het aantal mensen dat sociale premies afdraagt. Door de vergrijzing en ontvolking zal Europa te weinig werkenden hebben om de kosten op te brengen.
De Europese Commissie weet wat ze moet doen. Meer kinderen is dé oplossing. “Uit enquêtes blijkt dat Europese mannen en vrouwen meer kinderen willen dan ze nu krijgen. Dat ze die wens niet vervullen, komt door ongunstige sociale en economische factoren. Die moeten wij veranderen. Het kan niet zo zijn dat een vrouw na 30 jaar te hebben gewerkt nog steeds minder wordt betaald, alleen omdat ze 25 jaar eerder twee keer 8 maanden lang met kinderen thuis is geweest”, zegt Vladimir Spidla, eurocommissaris voor werkgelegenheid, sociale zaken en gelijke kansen.
Wat moet er gebeuren om Europeanen zover te krijgen zich meer voort te planten? Sinn pleit onder meer voor invoering van een familie-toeslag en scholen die de hele dag open blijven. “Het voordeel van het hebben van kinderen, wat niet anders is dan een investering in human capital, komt momenteel niet alleen bij de ouders terecht, maar bij de hele samenleving. Dat stimuleert niet om kinderen te krijgen en moet ongedaan worden gemaakt”, stelt hij. Waar Sinn op doelt, is dat iemand die geen kinderen heeft een evenhoog pensioen krijgt als iemand die wel kinderen op de wereld zet. De oplossing volgens Sinn: Europa moet naar een pensioenstelsel waarin de uitkering afhankelijk is van het aantal eigen kinderen.
Niets doen is geen optie. Waar nu vier werkenden genoeg premies storten om één gepensioneerde van inkomen te voorzien, zal die verhouding dalen naar twee op één. Bij ongewijzigde pensioenen zouden de premies moeten verdubbelen, wat de economie tot stilstand zou brengen. Een andere optie is de halvering van pensioenuitkeringen. Spidla: “Als alleen betaalbaarheid een issue zou zijn, dan zouden we de pensioenen simpelweg kunnen halveren. Maar in Europa willen we humane sociale systemen, waar de mens en niet alleen de financiering centraal staat. Dat is de kern van ons systeem.”
Please send your comments or questions on specific articles to: presse@ifo.de. Please mention in your e-mail the article you are concerned with.
Phone: +49(0)89/9224-1604 Fax: +49(0)89/9224-1267
2012 2011 | 2010 | 2009 2008 | 2007 | 2006 2005 | 2004 | 2003 2002 | 2001 | 2000
Press Echo
Comments on current economic policy issues in Policy Debate:
RSS